του Γιώργου Χαραλάμπους Η Ευρώπη βρίσκεται σε αναβρασμό. Η εκπαίδευση στη Γαλλία, η κατοικία στην Ισπανία, τα δίδακτρα στο Βέλγιο και οι κοινωνικές περικοπές στη Γερμανία έχουν παραγάγει παρόμοια πολιτική ενέργεια, παρότι τα αιτήματα διαφέρουν εν μέρει. Οι διαμαρτυρίες έχουν ήδη εξαπλωθεί στην Ιταλία, την Ελλάδα και την Ιρλανδία, ενώ παρατηρούνται και εκτός Ευρώπης (Χιλή, Βραζιλία). Το νέο κύμα διαμαρτυριών αναδεικνύει τρία πράγματα ταυτόχρονα. Ότι ο δρόμος αποτελεί βασικό χωρικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναδύονται αντιστάσεις και κρίνονται πολιτικές μάχες, ότι σε κάθε περίπτωση λειτουργεί ως τέτοιο μέσα σε διαφορετικό εθνικό πλαίσιο με συγκεκριμένη δυναμική, αλλά παράλληλα σε διαφορετικές χώρες παρατηρούνται και παρόμοια μοτίβα. (Κα)τι γίνεται(;) Οι μαθητικές διαμαρτυρίες στη Γαλλία ξεκίνησαν πριν από περίπου δύο εβδομάδες γύρω από συγκεκριμένα λύκεια και εξαπλώθηκαν μέσω κοινωνικών δικτύων και άμεσης μίμησης από σχολείο σε σχολείο. Το γαλλικό μαθητικό κύμα διαμαρτυρίας, μαζί με γονείς και καθηγητές, έχει πλέον αποκτήσει σαφώς ευρύτερη και εθνική διάσταση. Στους μαθητές, το αρχικό επίκεντρο ήταν πολύ συγκεκριμένο και περιλάμβανε την έλλειψη εκπαιδευτικών, υπερπλήρεις τάξεις, υποβαθμισμένες σχολικές υποδομές, ελλιπείς πόρους για τα σχολεία και ζητήματα σχετικά με την πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση. Στη συνέχεια, όμως, η κινητοποίηση διευρύνθηκε, έτσι ώστε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό ζήτημα να πυροδοτήσει τη συσσωρευμένη δυσαρέσκεια που αφορά πολύ περισσότερα πράγματα. Οι φοιτητές έχουν οργανώσει αποκλεισμούς πανεπιστημιουπόλεων και συγκεντρώσεις. Οι φοιτητικές οργανώσεις και τα συνδικάτα των εργαζομένων στον τομέα της εκπαίδευσης συνδέουν τις διαμαρτυρίες των φοιτητών με ευρύτερες διαδηλώσεις ενάντια στην υποχρηματοδότηση και τις προτεινόμενες περικοπές στις κοινωνικές δαπάνες. Τα συνδικάτα έχουν προκηρύξει συντονισμένες ημέρες διαμαρτυρίας και απεργίες. Για τις 13 Οκτωβρίου προγραμματίζεται νέα μεγάλη κινητοποίηση και απεργία στην εκπαίδευση σε όλη τη χώρα, ενώ έχει ανακοινωθεί και παναπεργία για τις 5 Νοεμβρίου. Στην Ισπανία παρατηρούμε μια πολύ πιο καθαρή διαδικασία μετατροπής ενός κοινωνικού αιτήματος – της στέγασης- σε ενιαία εργατική κινητοποίηση, με το κρίσιμο βήμα να είναι η σύμπραξη των μεγάλων συνδικάτων. Το σημερινό κύμα ξεκίνησε από την κρίση πρόσβασης στη στέγη: υψηλά ενοίκια, δυσκολία αγοράς κατοικίας, εξώσεις και περιορισμένη προστασία ενοικιαστών. Ο βασικός κοινωνικός φορέας αυτή τη στιγμή είναι το Sindicato de Inquilinas e Inquilinos – το κίνημα/συνδικάτο των ενοικιαστών. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία οργανωτικά. Ο ενοικιαστής δεν κινητοποιείται μόνο ως εργαζόμενος, αλλά και ως καταναλωτής στέγης και κάτοικος μιας πόλης. Έτσι η στέγαση λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα σε διαφορετικές κοινωνικές κατηγορίες – τους νέους εργαζόμενους, τους χαμηλόμισθους, τις οικογένειες, τους ενοικιαστές, τους φοιτητές και τους ανθρώπους που αδυνατούν να αγοράσουν κατοικία. Γι’ αυτό, το ζήτημα έχει τη δυνατότητα να ξεπεράσει την παραδοσιακή διάκριση «εργασία–εργατική τάξη/εργαζόμενοι/μισθωτοί, κ.ο.κ». Αντιστρόφως, οι δύο μεγαλύτερες συνομοσπονδίες συνδικάτων της χώρας, UGT (Unión General de Trabajadoras y Trabajadores) και CCOO (Confederación Sindical de Comisiones Obreras), υπογραμμίζουν ότι το στεγαστικό πρόβλημα είναι και εργατικό. Αυτό επιτρέπει στο κίνημα να περάσει από ένα καταναλωτικό/στεγαστικό αίτημα σε ένα ευρύτερο πλέγμα ταξικών και εργασιακών αιτημάτων χωρίς να χρειάζεται να αλλάξει το αρχικό του θέμα. Το άμεσα κρίσιμο ερώτημα για την Ισπανία πλέον είναι πολύ συγκεκριμένο: αν το Sindicato de Inquilinas e Inquilinos, η CGT (Confederación General del Trabajo -η ισπανική εργατική συνομοσπονδία με σαφή αναρχοσυνδικαλιστικό προσανατολισμό), η UGT και η CCOO καταφέρουν να μετατρέψουν τις δεκάδες χιλιάδες διαδηλωτές σε πραγματική συμμετοχή στην 24ωρη γενική απεργία που έχουν καλέσει για τις 11 Νοεμβρίου. Σύντομα μετά, θα ακολουθήσουν οι εκλογές που έχουν προκυρηχθεί για τις 29 Νοεμβρίου. Στη Γερμανία, τα κύρια ζητήματα είναι τα κυβερνητικά σχέδια για κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, οι συντάξεις και η υγειονομική περίθαλψη, oι στρατιωτικές δαπάνες και η πιθανή υποχρεωτική στρατιωτική θητεία, η πολιτική για το κλίμα και η ενέργεια, καθώς και η άνοδος της ακροδεξιάς (AfD – Alternative für Deutschland). Στη Γερμανία δεν υπάρχει ένα ενιαίο κίνημα διαμαρτυρίας. Συνδικάτα, φοιτητές, ακτιβιστές για το κλίμα, αντιπολεμικοί ακτιβιστές, αντιφασιστικές ομάδες και αριστερά πολιτικά κόμματα κινητοποιούνται γύρω από αλληλεπικαλυπτόμενα αιτήματα. Μετά την πρόσφατη εκλογική επιτυχία της AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ, δεκάδες χιλιάδες συμμετείχαν σε διαδηλώσεις κατά της ακροδεξιάς σε διάφορες γερμανικές πόλεις. Στις 26 Σεπτεμβρίου, η Γερμανική Συνομοσπονδία Συνδικάτων (DGB) οργάνωσε δράσεις σε 15 πόλεις, ενώ στις 9 Οκτωβρίου χιλιάδες διαδήλωσαν στο Βερολίνο κατά των προτεινόμενων αλλαγών στην πολιτική για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, που προωθούνται από την υπουργό Οικονομίας και Ενέργειας του χριστιανοδημοκρατικού κόμματος (CDU). Τόσο συνδικαλιστές όσο και νέοι συμμετέχουν σε κινητοποιήσεις κατά της επιστροφής της υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας ή κατά των αυξήσεων στα στρατιωτικά έξοδα, όσο και στις ευρύτερες κοινωνικές αντιπαραθέσεις. Στο Βέλγιο, παρότι τις τρέχουσες διαμαρτυρίες από φοιτητές και μαθητές πυροδότησαν τα προβλήματα στην πρόσβαση στην εκπαίδευση με φόντο και τη Γαλλία, η σημερινή εικόνα έχει δύο παράλληλες διαστάσεις. Από τη μία, υπάρχει ένα ευρύ εργατικό και κοινωνικό κίνημα κατά της λιτότητας της ομοσπονδιακής κυβέρνησης. Η κυβέρνηση «Arizona» βρίσκεται αντιμέτωπη με παρατεταμένη αντίδραση συνδικάτων και κοινωνικών οργανώσεων. Η διαμάχη αφορά το ποιος θα επωμιστεί το κόστος της δημοσιονομικής προσαρμογής και πώς θα διατηρηθούν οι κοινωνικές εγγυήσεις. Από την άλλη, έγιναν νέες μαθητικές κινητοποιήσεις στη γαλλόφωνη εκπαίδευση, με επεισόδια στη Λιέγη και τις Βρυξέλλες. Το δεύτερο μέτωπο συνδέεται με τις μεταρρυθμίσεις της Ομοσπονδίας Βαλλονίας-Βρυξελλών που εγκρίθηκαν τον περασμένο Ιούνιο και περιλαμβάνουν σχέδιο περικοπών περίπου 500 εκατομμυρίων ευρώ έως το 2029, αύξηση των πανεπιστημιακών διδάκτρων και αύξηση του εβδομαδιαίου διδακτικού ωραρίου από 20 σε 22 ώρες σε συγκεκριμένες κατηγορίες εκπαιδευτικών. Το ζήτημα δεν είναι μόνο αν θα εξοικονομηθούν χρήματα, αλλά ποια εκπαιδευτική λειτουργία θα χαθεί ή θα υποβαθμιστεί για να επιτευχθεί η εξοικονόμηση. Σταδιακά, τα δύο μέτωπα συγκλίνουν στον δρόμο, οι κινητοποιήσεις στο Βέλγιο έχουν πλέον πολλές θεματικές: μισθούς, συντάξεις, εργασία, δημόσιες υπηρεσίες, εκπαίδευση και κόστος ζωής. Στις 9 Οκτωβρίου έγινε γενική απεργία με μαζικές διαδηλώσεις στις Βρυξέλλες. Οι διαμαρτυρίες έχουν εξαπλωθεί σε ακόμα τρεις ευρωπαϊκές χώρες. Στην Ελλάδα, προγραμματίζεται ολονύκτια φοιτητική διαμαρτυρία στο Σύνταγμα στις 13 Οκτωβρίου, ενώ πρόσφατες κινητοποιήσεις περιλαμβάνουν διάφορα ζητήματα. Στην Ιταλία το νέο κύμα μαθητικού ακτιβισμού ξεκίνησε με καταλήψεις σε λύκεια στο Τορίνο και τη Ρώμη στις 5 Οκτωβρίου με το σύνθημα «Ας κάνουμε όπως στη Γαλλία». Στην Ιρλανδία, χιλιάδες φοιτητές διαδήλωσαν στο Δουβλίνο, απαιτώντας χαμηλότερα δίδακτρα, αυξημένη χρηματοδότηση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και προσιτή στέγαση. Κοινά σημεία και τέρατα Ανάμεσα στις χώρες, υπάρχουν κοινά μοτίβα, που αφορούν την κοινωνική τάξη, τη γενεακή σύγκρουση, την κρίση του κράτους πρόνοιας, την

του Χρίστου Μάη Η ιδεολογία είναι μια διαδικασία που πραγματοποιείται από τον λεγόμενο στοχαστή συνειδητά, βεβαίως, αλλά με ψευδή συνείδηση. Τα πραγματικά κίνητρα που τον ωθούν παραμένουν άγνωστα σε αυτόν, αλλιώς δεν θα ήταν καθόλου ιδεολογική διαδικασία. Ως εκ τούτου, φαντάζεται ψευδή ή προφανή κίνητρα. Επειδή πρόκειται για διαδικασία σκέψης, αντλεί τόσο τη μορφή όσο και το περιεχόμενό της από την καθαρή σκέψη, είτε τη δική του είτε εκείνη των προκατόχων του. […] Οπότε, ο ιδεολόγος που ασχολείται με την ιστορία […] διαθέτει σε κάθε επιστημονικό πεδίο υλικό που έχει διαμορφωθεί ανεξάρτητα, μέσα από τη σκέψη προηγούμενων γενεών και έχει περάσει μέσα από μια ανεξάρτητη σειρά εξελίξεων στο νου αυτών των διαδοχικών γενεών. Είναι αλήθεια ότι εξωτερικά γεγονότα που ανήκουν στη δική του ή σε άλλες σφαίρες μπορεί να άσκησαν συνδιαμορφωτική επίδραση σε αυτή την εξέλιξη, αλλά η σιωπηρή προϋπόθεση είναι ότι και τα ίδια αυτά γεγονότα δεν είναι παρά καρποί μιας διαδικασίας σκέψης, και έτσι παραμένουμε ακόμα εντός εκείνου του πεδίου της καθαρής σκέψης που έχει αφομοιώσει επιτυχώς τα πιο δύσκολα γεγονότα. Αυτά έγραφε ανάμεσα σε άλλα ο Φρειδερίκος Ένγκελς, ο κομμουνιστής βιομήχανος και επιστήθιος φίλος του Καρόλου Μαρξ στον κομμουνιστή ιστορικό Φραντς Μέρινγκ, το 1893. Από εκεί προέρχεται ο γνωστός μαρξιστικός αφορισμός πως «η ιδεολογία είναι η ψευδής συνείδηση». Και θεωρώ πως οι προσπάθειες αποτίμησης του ποιός ή τί ήταν ο Βάσος Φτωχόπουλλος (με ένα ή δύο λ, με Φ ή Π) είναι εξίσου τμήματα μιας ψευδούς συνείδησης ασχέτως του προσίμου που αυτές έχουν. Το ίδιο θα πει κανείς και γι’ αυτά που διαβάζει εδώ και θα έχει δίκιο. Απλά εγώ δεν το αρνούμαι και δεν παρουσιάζω τα γραφόμενά μου ως αντικειμενικές και απόλυτες αλήθειες. Τον Φτωχόπουλλο τον ήξερα μέσα από τέσσερις ιδιότητες, αυτή του βιβλιοπώλη, του εκδότη εφημερίδας, του εκδότη βιβλίων, και του συγγραφέα. Θα προσπαθήσω να είμαι δίκαιος διότι όσο προβληματικοί και εκνευριστικοί είναι οι διθύραμβοι που διάβασα, άλλο τόσο είναι και οι αφορισμοί και τα αναθέματα. Για τα δεδομένα της Κύπρου ήταν καλός βιβλιοπώλης (είχε σχετικά καλές επιλογές τίτλων, ιδίως για κυπριακό βιβλιοπωλείο) και, αντίστοιχα, καλός εκδότης βιβλίων ως προς τον σχεδιασμό. Η αισθητική στα πλείστα βιβλία των εκδόσεών του προσέγγιζαν μία μινιμαλιστική και άρτια αισθητική, σε αντίθεση με το χυδαίο (συχνά σεξιστικό, ομοφοβικό και ρατσιστικό) κιτς που διείπε την εφημερίδα Ένωσις και το οποίο βάφτιζε ο ίδιος αλλά και οι υποστηρικτές του ως σάτιρα. Τολμώ να πω πως επειδή αρκετοί φίλοι και υποστηρικτές του ενίστανται για τις (μεταθανάτιες) κριτικές που δέχτηκε να πω εδώ πως άδικες ή όχι ήταν σε πολύ πιο ήπιο στυλ και χωρίς υβριστικούς χαρακτηρισμούς, σε αντίθεση με τις κριτικές που εξαπέλυε ο μακαρίτης. Είχε μάλιστα αρκετούς συμπαθητικούς τίτλους στο πολιτισμικό πεδίο (όπως τα κείμενα για τον Αναγνωστάκη ή τον Λεοντάρη), ορισμένους μάλιστα που δεν θα περίμενε κανείς να βρει σε κυπριακές εκδόσεις. Ταυτόχρονα είχε μια πολύ έξυπνη εκδοτική πολιτική τυπώνοντας μικρά βιβλιαράκια που περνούσαν τα πολιτικά μηνύματα που ο ίδιος ήθελε και τα οποία διανέμονταν δωρεάν. Πριν περάσω στην ιδιότητα του συγγραφέα, μια σημείωση για τα περί περιθωρίου. Η κοινωνική, πολιτική, ταξική ή άλλη θέση κάποιου δεν είναι στατική. Κάποιος μπορεί να ξεκινήσει δημιουργώντας χώρους φιλικούς σε άτομα διαφορετικού σεξουαλικού προσανατολισμού και να καταλήξει ομοφοβικός, μπορεί να ξεκινήσει από το περιθώριο και να καταλήξει mainstream. Η Ένωσις είτε το θέλουν κάποιοι είτε όχι είχε καταλήξει mainstreamδεξιά, εβδομαδιαία εφημερίδα που διαφημιζόταν σε μεγάλα ΜΜΕ και διαφήμιζε μεγάλες επιχειρήσεις για να ξανακαταλήξει στο περιθώριο. Η εφημερίδα δεν παίρνει τυχαία τα πάνω της, το κιτς και το χυδαίο που προωθεί ο Φτωχόπουλλος ως φτηνή κριτική ταιριάζει στα χαρακτηριστικά της νεόπλουτης κυπριακής κοινωνίας των 1990-2000 ενώ οι υποτίθεται περιθωριακές πολιτικές του θέσεις αποτελούν την κυρίαρχη ιδεολογία κυρίως με την εκλογή Κληρίδη το 1993 και την ηγεμονία του ΔΗΣΥ, κόμματος που στέγασε πραξικοπηματίες και ΕΟΚΑ Β’ οι οποίοι είχαν αρκετές συγγένειες σε επίπεδο αιτημάτων όπως η «Ένωση» (όχι ως επίσημη θέση, φυσικά), λατρεία του Γρίβα και τουρκοφαγία. Ο Φτωχόπουλλος του περιθωρίου είχε στενές επαφές με το πολιτικό, πανεπιστημιακό, οικονομικό και πνευματικό κατεστημένο της Λευκωσίας, κάτι που υπογραμμίστηκε με τον θάνατό του, με το ποιοι και ποιες έγραψαν, μίλησαν, το πόσος χώρος αφιερώθηκε στα mainstream έντυπα και πόσος χρόνος στα mainstream ραδιοτηλεοπτικά μέσα. Αυτό δεν είναι μομφή, είναι μια πραγματολογική επισήμανση γιατί οι όροι περιθώριο, underground κ.λπ., έχουν κακοπάθει διεθνώς, αλλά στην Ελλάδα και την Κύπρο έχουν περάσει σε άλλο επίπεδο. Για να αντιληφθεί κανείς το πόσο μπορούν τα πράγματα να αλλάξουν: Ένας πρωτοποριακός καλλιτέχνης και γκαλερίστας από την Ελλάδα, που αυτοσαρκαζόταν ως «η Αλίκη Βουγιουκλάκη του περιθωρίου», μεταστρέφεται και συνειδητά περνά στο περιθώριο. Εκδίδει μια μπροσούρα που λεγόταν Οδηγίες προς Κυπρίους, που δεν ήταν παρά οδηγός κατασκευής μολότοφ, και πάει φυλακή γι’ αυτό ως υποτιθέμενος αρχηγός τρομοκρατικής οργάνωσης. Μερικά χρόνια μετά μια μικρή ομάδα στην Κύπρο την αναπαράγει και χρόνια μετά ένα μέλος της ως Υπουργός νουθετεί διαδηλωτές ακόμη και για την ορθογραφία του Λόγου τους και η κυβέρνησή του περνάει σκληρά μέτρα κατά των διαδηλώσεων. Είδατε πόσο εύκολο είναι το πέρασμα από το περιθώριο στο κέντρο (και το αντίθετο); Πόσο μάλλον όταν this is Cyprus! Η ίδια η παλιά Λευκωσία άλλωστε έπαψε να είναι στο περιθώριο και για το gendrification, άθελά τους βέβαια, ευθύνονται και οι του περιθωρίου που άνοιξαν τον δρόμο κάποτε. Πάντα έτσι γίνεται άλλωστε, εκεί που ξεκινάει να χτίζει το περιθώριο, οι μποέμ και οι καλλιτέχνες, ολοκληρώνουν το έργο οι developers και οι μεγάλες αλυσίδες. Ας περάσω στον Φτωχόπουλλο ως συγγραφέα. Η τριλογία του Φτωχόπουλλου νομίζω πως αποτελεί την πιο ενδιαφέρουσα περίπτωση Λόγου του. Σε αυτήν ο Φτωχόπουλλος απελευθερώνεται και η ψευδής συνείδηση είναι μεν αισθητή και διαρκώς παρούσα αλλά την διαπερνά το προσωπικό, που μας βοηθάει να ερμηνεύσουμε το ιδεολογικό! Ένα φτωχόπαιδο από τη Γιαλούσα ξεριζώνεται από τον τόπο του για λόγους βιοπορισμού και υποχρεώνεται να ξενιτευτεί στην Αγγλία, την πάλαι ποτέ αποικιοκρατική μητρόπολη, οικογενειακώς. Δεν επιστρέφει ποτέ ξανά στον τόπο του, που έχει εξιδανικεύσει όπως όλοι οι πρόσφυγες και οι μετανάστες, γιατί μεσολαβεί η εισβολή του 1974. Τα χρόνια που πέρασε στο χωριό του κι από τα οποία έχει μνήμες ταυτίζονται κατά βάση με τα χρόνια της ΕΟΚΑ άρα ταυτίζει την ευτυχία του με την ΕΟΚΑ. Δεν ζει την Κυπριακή Δημοκρατία, θα έλεγε κανείς πως ίσως και να την

του Γιώργου Προδρόμου Θυμούμαι να μου δείχνεις πως να σκοτώνω λιμπούρους πίσω που την κουζίνα της ταβέρνας «Αιγαίον» τζαι, όταν ήμουν γύρω στα δέκα, να μου μαθαίνεις να λαλώ «Τούρκος καλός, μόνο νεκρός». Θυμούμαι τες κουβέντες για τους «Νεοκύπριους» τζαι το μίσος απέναντι στους ομοσπονδιακούς. Για έναν μιτσή που μεγάλωνε σε μια Κύπρο όπου η Πράσινη Γραμμή ήταν δεδομένη τζι η «άλλη πλευρά» ένας αόρατος ή αχανής τόπος γεμάτος φόβους τζαι τραύματα, ήταν εύκολο να πιστέψει ότι οι «Τούρκοι» ήταν περίπου σαν τους λιμπούρους: κάτι εχθρικό που έπρεπε να πατηθεί για να πάρουμε πίσω τα «σπίθκια μας». Έλα όμως που ήρτεν η μέρα να ανοίξουν τα σύνορα. Το 2004 η δική μου γενιά εμπόρεσεν (για κακή τύχη της εθνικής αφήγησης) ότι στην άλλη μερκά ζουν πραγματικοί άνθρωποι, με δικές τους ζωές, μνήμες τζι απώλειες, που μπορούν να γίνουν σύμμαχοι απέναντι στον μιλιταρισμό, στα σύνορα, στην προσφυγοποίηση και στον εθνικισμό. Για κακήν τύχην όμως ούλλων μας, το άνοιγμαν των οδοφραγμάτων δεν ήταν που μόνο του αρκετό για να ανατραπεί το καθεστώς της διαίρεσης. Είδαμε να επιβιώνει μια μιλιταριστική τζι εθνική λογική της διχοτόμησης, η οποία δεν εμφανίζεται πάντα ως ρητή υπεράσπισή της αλλά εκφράζεται στο όνομα της Ένωσης ή της εθνικής ολοκλήρωσης. Τζαι μάλλον τούτη είναι η πιο δύσκολη αναγνώριση: ότι ένας λόγος που πιστεύκει πως αρνείται τη διχοτόμηση μπορεί τελικά να συμβάλλει στην αναπαραγωγή της. Μεγαλώνοντας, ευτυχώς, έφτασα να μισήσω το σύνθημα «Τούρκος καλός, μόνο νεκρός». Εσταμάτησα να σκοτώνω λιμπούρους τζι εστράφηκα προς την υπεράσπιση της ομοσπονδίας ως πλαίσιον μέσα στο οποίο τα ζητήματα της μνήμης, του τραύματος τζαι της συνύπαρξης μπορούν τουλάχιστον να τεθούν πολιτικά, με έναν τρόπο που να περιορίζει τον μιλιταρισμό τζαι τον εθνικισμό. Εκατάλαβα επίσης πόσο εύκολο είναι το προσωπικό τζαι συλλογικό τραύμα να μετατρέπεται σε αφηρημένο πολιτικό σύνθημα: Ένωση, επιστροφή στο ενιαίο κράτος του 1960, διχοτόμηση, ένωση της μισής Κύπρου με την Ελλάδα. Η Κύπρος βρίθει που τέθκοια πολιτικά σχέδια, πολλά από τα οποία εγεννηθήκαν μέσα από τα πραγματικά τραύματα των ανθρώπων που εζήσαν τη βία από το 1963 έως το 1974, με αποκορύφωμα το ελληνικό-ελληνοκυπριακό πραξικόπημα τζαι την τουρκικήν εισβολήν. Το τραύμα όμως δεν υπαγορεύκει που μόνο του τα πολιτικά μας συμπεράσματα. Γι’ αυτό, αντί να δοξάζουμεν όσους εμετατρέψαν το δικό τους βίωμα σε συλλογική επιταγή εθνικής περιχαράκωσης, άρνησης της συνύπαρξης και αναπαραγωγής του μιλιταρισμού, αξίζει να στραφούμε τζαι σε άλλα υποκείμενα της ίδιας ιστορίας. Σκέφτουμαι δαμέ τον παππού μου, τον Γ. Θ.: μέλος της ΕΟΚΑ την περίοδο 1955–1959, πρόσφυγας το 1963, με την οικογένειά του να γνωρίζει ξανά την προσφυγιά το 1974. Η δική του διαδρομή όμως δεν τον οδήγησεν στην Ένωση ούτε στα εθνικιστικά συνθήματα, αλλά στη ρητή απόρριψή τους και στην υπεράσπιση της ομοσπονδίας. Δαμέ ακριβώς εν που εντοπίζω μια διαφορετική πολιτική δυνατότητα: τα συλλογικά τραύματα τζι οι μνήμες να μεν μετατρέπουνται σε εντολή εκδίκησης ή εθνικής ολοκλήρωσης, αλλά να γίνονται αντικείμενο πολιτικής επεξεργασίας τζαι να οδηγούν σε μορφές συνύπαρξης, συνεργασίας τζαι κοινού αγώνα. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι λοιπόν ποιος υπέφερε περισσότερο, ούτε ποια κοινότητα διαθέτει το αυθεντικότερο τραύμα, αλλά τι πολιτική επιλέγουμε να παράγουμε από αυτό. Επιλέγω να γράψω τη συνέχεια του κειμένου στην Κοινή Ελληνική διότι μια κριτική αποτίμηση της πολιτικής πορείας του Βάσου Φτωχόπουλου απευθύνεται τόσο σε Ελληνοκύπριους όσο και σε Έλληνες.  *** Ο θάνατος του Βάσου Φτωχόπουλου έδωσε την αφορμή για ένα πλήθος αποχαιρετιστήριων κειμένων, τα περισσότερα από τα οποία δεν περιορίστηκαν στη συγγραφική, σκηνοθετική ή εκδοτική του δραστηριότητα. Επέμειναν στην πολιτική φυσιογνωμία του, στην επιμονή του στο Κυπριακό και ιδιαίτερα στην επαναφορά, μετά το 1974, του αιτήματος της Αυτοδιάθεσης και της Ένωσης. Σε αυτά επιλέγω να αναφερθώ κι εγώ.  Η επιδραστικότητά του δεν χρειάζεται να αμφισβητηθεί· αντίθετα, αυτή ακριβώς αξίζει να εξεταστεί. Γύρω από τον ίδιο συγκροτήθηκε ένας μικρός αλλά ασυνήθιστα ανθεκτικός πολιτικός και πολιτισμικός χώρος, ο οποίος, κυρίως κατά τη δεκαετία του 1980, συνδύαζε εθνικοαπελευθερωτικές και αντιιμπεριαλιστικές παραδόσεις με σαφώς εθνικιστικές αντιλήψεις για το Κυπριακό και την εθνική ολοκλήρωση. Αρκετοί από όσους συμμετείχαν στη διαμόρφωση αυτού του χώρου περιγράφουν σήμερα ως μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις του την «απενοχοποίηση» της Αυτοδιάθεσης και της Ένωσης μετά το 1974. Το πρώτο τεύχος της «Αυτοδιάθεσης», το 1984, συμπύκνωσε αυτή τη θέση στο σύνθημα «Ένωση όλης της Κύπρου με όλη την Ελλάδα»: όχι απλώς ως νοσταλγική επιστροφή σε ένα παλαιότερο αίτημα, αλλά ως αμφισβήτηση του πλαισίου μέσα στο οποίο το Κυπριακό συζητούνταν πλέον ως πρόβλημα ομοσπονδιακής διευθέτησης. Εδώ βρίσκεται και η βασική αντίφαση. Η Ένωση μπορούσε να εμφανίζεται ως άρνηση των τετελεσμένων του πραξικοπήματος, της εισβολής και της διχοτόμησης. Όσο όμως απομακρυνόμαστε από το 1974 και αυτή η προοπτική καθίσταται όλο και λιγότερο πραγματοποιήσιμη, η απόλυτη άρνηση κάθε ομοσπονδιακής λύσης μπορεί να καταλήξει να συμβιώνει με την επ’ αόριστον διατήρηση της διχοτόμησης. Γι’ αυτό έχει σημασία να επιστρέψουμε στον Φτωχόπουλο: όχι για ένα αντίστροφο κατηγορητήριο, αλλά για να κατανοήσουμε πώς μια περιθωριακή πολιτική γενεαλογία απέκτησε ευρύτερο αποτύπωμα στην ελληνοκυπριακή αντίληψη του εθνικού ζητήματος. Μεταπολεμικός ενωτισμός Ο ενωτισμός που ανασυγκροτήθηκε μετά το 1974 δεν υπήρξε απλώς επιβίωση της παλιάς Δεξιάς των εθνικοφρόνων. Συναντήθηκε και με ένα ρεύμα μαοϊκών και τριτοκοσμικών καταβολών, που επιχείρησε να συνδέσει τον αντιιμπεριαλισμό με ένα σαφές εθνικιστικό πρόσημο και να διαβάσει το Κυπριακό ως ζήτημα εθνικής απελευθέρωσης[i]. Θα μπορούσαμε έτσι να μιλήσουμε για μια προσπάθεια σύνθεσης του κομμουνισμού με τον ενωτισμό[ii]. Το ενδιαφέρον δεν είναι να κρίνουμε εκ των υστέρων αν οι φορείς του ήταν «πραγματικοί κομμουνιστές», αλλά να δούμε πώς, μέσα από τις ίδιες τις κατηγορίες του αντιιμπεριαλισμού και της αποαποικιοποίησης, μπορούσαν να φτάσουν στην εθνική ολοκλήρωση ως όρο κοινωνικής χειραφέτησης. Καθοριστική σε αυτή τη γενεαλογία υπήρξε η επίδραση του Νίκου Ψυρούκη[iii]. Η διάκριση ανάμεσα σε κυρίαρχα και κυριαρχούμενα έθνη που προτείνει η ανάλυσή του επέτρεπε να νοηθούν τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα ως δυνητικά επαναστατικές μορφές πάλης απέναντι στον ιμπεριαλισμό. Έτσι η εθνική αυτοδιάθεση μπορούσε να εμφανιστεί όχι ως αντίπαλος της ταξικής πάλης αλλά ως προϋπόθεσή της και ως πεδίο στο οποίο η εργατική τάξη καλούνταν να αναδειχθεί σε ηγεμονική εθνική δύναμη. Το κρίσιμο εδώ είναι ότι η εργατική τάξη δεν εμφανίζεται πλέον ως αυτοτελές ταξικό υποκείμενο, αλλά ως δύναμη που οφείλει να ηγηθεί ενός ήδη συγκροτημένου εθνικού

Άφοος του θεού Η κυβέρνηση Χριστοδουλίδη συχνά παρουσιάζει εαυτόν ως γέφυρα συνεννόησης στην περιοχή και ως πυλώνα σταθερότητας. Το πόσο επιτυγχάνει σε αυτό το εγχείρημα είναι κάτι που σηκώνει, φυσικά, συζήτηση. Οφείλουμε όμως να αναγνωρίσουμε ότι στον τομέα της εγκληματικότητας, η Κύπρος του Χριστοδουλίδη – «καλύτερου φίλου του Ισραήλ», όχι μόνο χτίζει γέφυρες, αλλά ανοίγει ολόκληρους διαδρόμους. Η ανακάλυψη 390 κιλών (!) κεταμίνης στη Λεμεσό μεταξύ 12 και 14 Σεπτέμβρη και η σύλληψη τεσσάρων υπόπτων, εκ των οποίων δύο από την Παλαιστίνη και δύο από το Ισραήλ, πιστώνεται 100% στην κυβέρνηση Χριστοδουλίδη. Διαβάζοντας ότι η κεταμίνη ερχόταν στην Κύπρο με σούπεργιωτ στις μαρίνες όπου προφανώς οι έλεγχοι είναι μηδαμινοί, θυμόμαστε επίσης όλους αυτούς τους παράγοντες της τουριστικής βιομηχανίας που κάθε χρόνο ονειρεύονται «σκαφάτους» και «ποιοτικούς τουρίστες». Και εις ανώτερα.

Rahme Veziroglu & Panayiotis Achniotis This text comes from a polyphonic space in which we have a yearslong practice of having difficult conversations with one another safely. Our spectrum ranges from building archetypes for horizontal organizing practices, to the best way of making tarhana/τραχανά. We consider using this space particularly meaningful in addressing the concerns we share about the debate going on about the exhibition at NiMAC. In it, we recognise a political reflex much older than this exhibition and larger than one artist: what does being against occupation mean in Cyprus? Who gets to decide who is a collaborationist of what occupation? And more importantly, how can we keep the struggle alive to find the words and the languages to speak about Cyprus beyond the imposed binary thinking that has trapped us in the same maze for decades now?  For those who did not follow, the main reason for the protest at NiMAC and online campaign was the participation of Emin Çizenel in an exhibition, based on the fact that he designed the TRNC flag in 1984. The Ecologists Party lobbied against the exhibition and two people protested at the opening night with a placard that read “stop normalising the occupation #artwashing”. The demands are the cancellation of the exhibition or removal of Çizenel’s work and an apology and statement from Çizenel, from the curator Esra Plümer Bardak and the NiMAC administration. Çizenel’s work in the exhibition is part of the Republic of Cyprus State Collection and temporarily on loan. The campaign continues online.  Before getting into the thorny jungle of political terminology, we say it plainly and clearly from the beginning: the protest may appear to use a language that on paper sides with liberation and anti-colonialism, but the trouble lies exactly in this ‘on paper’ aspect of it which overlooks and erases context and reproduces the same binary, punitive, status-quo logic that has kept Cyprus politically and imaginatively trapped.  We recognise ‘normalising occupation’ as a serious concern. We are deeply troubled by the material forms of normalisation: the unlawful greed economy built on GC properties in the north and the relentless culture of plunder that is deteriorating every fiber of the moral and political compass of the community. We are mobilising against the hardening of the border regime, increased surveillance, institutional separation, the everyday reproduction of partition, and the political/financial investments that make reunification less possible.  Here’s where we consider the problem begins: political concepts lose their gravity when they become metaphors, moral badges or slogans detached from material histories, intention, practice and consequence. Here these concepts are not approached as situated political questions but as ‘copy-paste’ accusations derived from liberation movements that have strong support and credibility. This repeats a colonial reflex: importing a moral vocabulary while avoiding the difficult work of embodied political understanding.  We need to remind ourselves that the so-called “Cyprus problem” is not just a case of “invasion and occupation” and that it didn’t start in 1974; it started even before 1963. We need to remind ourselves why positioning in this way has been of crucial importance for imagining a future beyond nationalist division and imperialist domination in Cyprus. This is not to deny the Turkish army’s occupation nor the struggles that comrades in the north are waging against it. It is to say though that, amid the deepening division of our country, we cannot afford to buy into narratives and actions that contribute to further entrenching nationalist domination and status quo—be it in the name of anti-occupation, of anti-imperialism, of the nation, or whatever else. We need more than ever to build a vocabulary of our own that goes beyond buzzwords. There are two interconnected angles from which we are going to approach these claims: methodology of the protest and the political imagination derived from it. We will look into methodology from the lens of a) conceptual appropriation and b) symbolic gesture. We will then address the general context: what does the wider political horizon of the protestors reveal in relation to their current narrative. Today we observe on a global scale that the critical vocabulary of anti-capitalism/nationalism/colonialism/authoritarianism is methodically taken out of context and utilised in the service of maintaining, deepening and/or capitalising on these very hegemonic structures. It functions as a semantic trap. It is important to address and dismantle these systemic strategies that not only serve this purpose but also, perhaps more importantly, hijack the intellectual and physical labour of the people working on the ground who meticulously lay the building blocks of (re)unification of communities, collectives, sectors and classes. But this is not at all an easy task. The trap is sneaky, ready at all times to take advantage of stigma, categorise, divide and adjudicate. We are more familiar with this methodology when utilised by institutions and people holding political power. A much more troubling impact of the trap is achieved when it is internalised and adopted as a legitimate method of political debate by people seemingly closer to the grassroots level. The danger here is that hegemony no longer comes from above, from the institutional level. It begins to circulate and reproduce itself through people.  Reproduction operates in several directions. Firstly, decontextualised concepts generate an obscure communication zone from the start through selective erasure and reduction. This obscurity is instrumental in making wider ideological investments harder to see. Secondly and consequently: demands voiced from a place of erasure, force a defensive response and a start from absolute zero at that, a journey laced with many other traps. Needless to say, life itself does not have space in this debate, only one-dimensional interpretations of macro structures. Those few who take on this exhausting task and engage are categorised in the either/or binary, the remaining majority are pushed into silence simply because they want to avoid the trap or into giving more space to damaging arguments.  The claim of the protestors operates as if what happened before 1974 can be set aside for the sake of the