«Ελέφαντες στο δωμάτιο» – Η απουσία της κλιματικής δικαιοσύνης από τη Διάσκεψη της Λεμεσού
Γράφει ο plv Στις 19 και 20 του Μάρτη, η Λεμεσός φιλοξένησε μια διήμερη διάσκεψη με τίτλο «Κλιματικά ουδέτερες μπλε πόλεις έως το 2030: επιτάχυνση της τοπικής αλλαγής στο πλαίσιο των Αποστολών της ΕΕ για τις Πόλεις και τους Ωκεανούς». Η εκδήλωση συγκέντρωσε μεγάλο αριθμό ενδιαφερόμενων μερών, ερευνητών και πολιτικών στους εντυπωσιακούς χώρους του Warehouse στη Λεμεσό, στο πλαίσιο της βιομηχανικής περιοχής του Καρνάγιου, την οποία ο δήμαρχος Γιάννης Αρμεύτης θέλει να μετατρέψει σε πολιτιστική συνοικία. Το συνέδριο πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο όχι μόνο της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ, αλλά και της Αποστολής της ΕΕ για Κλιματικά Ουδέτερες και Έξυπνες Πόλεις, στόχος της οποίας είναι η επίτευξη της «κλιματικής ουδετερότητας», δηλαδή –σύμφωνα με την πλατφόρμα Net-Zero Cities– «η επίτευξη μηδενικών καθαρών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου μέσω της εξισορρόπησης των εκπομπών στην ατμόσφαιρα με την απορρόφηση ή την απομάκρυνση αερίων από την ατμόσφαιρα». Για τις περισσότερες από τις πόλεις που συμμετέχουν (106 από όλη την Ευρώπη), η επίτευξη του στόχου έως το 2030 είναι αδύνατη, ωστόσο αυτό τις αναγκάζει να αναπτύξουν ένα όραμα σχετικά με την κλιματική αλλαγή και την αστική ζωή. Το εργαλείο που προωθεί η ΕΕ είναι οι λεγόμενες Συμβάσεις Κλιματικών Πόλεων, μια ονομασία που θυμίζει αμέσως μια συμφωνία όχι μόνο μεταξύ της τοπικής αυτοδιοίκησης και των πολιτών, αλλά και μεταξύ διαφόρων οικονομικών φορέων. Όπως συνέβη και σε άλλες πόλεις της Ευρώπης σε παρόμοιες εκδηλώσεις, τα θέματα του συνεδρίου κάλυψαν ένα ευρύ φάσμα θεμάτων, καθιστώντας την οικολογία όχι απλώς μια πτυχή της κοινωνίας, αλλά ένα πρίσμα μέσω του οποίου παρατηρούμε τον κόσμο με σκοπό να τον αλλάξουμε: για δύο ημέρες, οι συμμετέχοντες είχαν την ευκαιρία να ενημερωθούν και να συζητήσουν για τις αστικές μεταφορές, τη χρήση δεδομένων, τη διακυβέρνηση, την ενέργεια, τα χρηματοοικονομικά εργαλεία, τα ακραία κλιματικά φαινόμενα, την αρχιτεκτονική… Η «οικολογία», επομένως, θεωρείται ενσωματωμένη στην κοινωνία, απορρέουσα από τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των όντων και των δραστηριοτήτων τους: οι ημέρες κατά τις οποίες η «φύση» εμφανίζεται ως κάτι αποσυνδεδεμένο από τους ανθρώπους έχουν περάσει προ πολλού. Αυτή η οπτική συνεπάγεται αναπόφευκτα την ανάγκη να δοθεί έμφαση στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων· ωστόσο, αν εξετάσουμε τη σύνθεση των συμμετεχόντων στην εκδήλωση, διαπιστώνουμε ορισμένες αισθητές απουσίες. Ο μεγάλος αριθμός ατόμων που προέρχονται από τις θετικές επιστήμες ήταν σε θέση να προσφέρουν μια καλά τεκμηριωμένη οπτική, ωστόσο δεν υπήρξε κανένας ερευνητής από τις κοινωνικές ή ανθρωπιστικές επιστήμες, με αποτέλεσμα στις διάφορες συζητήσεις των πάνελ να μην αναφερθεί ότι οι γειτονιές, οι κοινότητες και οι άνθρωποι είναι ίσοι και μπορούν να συμμετέχουν ισότιμα στην αστική ζωή, ανεξάρτητα, για παράδειγμα, από θέματα όπως η απασχόληση, τα δημογραφικά στοιχεία και οι ικανότητες. Επιπλέον, το ζήτημα της «κλιματικής δικαιοσύνης» δεν αναφέρθηκε καθόλου κατά τη διάρκεια των δύο ημερών. Το πρόβλημα αυτό, μακριά από το να είναι απλώς διακοσμητικό, ενσαρκώνει την ίδια την προοπτική που παρουσιάστηκε. Για παράδειγμα, οι «πράσινες διαδρομές», που σχεδιάστηκαν από τη διοίκηση του Αρμεύτη για τη μείωση της χρήσης ιδιωτικών αυτοκινήτων, δεν λαμβάνουν υπόψη τις μετακινήσεις όσων χρειάζονται ιδιωτικό όχημα για να πάνε στη δουλειά τους λόγω της έλλειψης λεωφορείων. Επίσης, τα δημογραφικά στοιχεία και οι κοινωνικές ανισότητες δεν αντιμετωπίζονται ως προβλήματα, εκτός από τις ελάχιστες και αόριστες αναφορές στο «πρόβλημα της στέγασης». Η μόνη παρέμβαση ικανή να αντιμετωπίσει αυτό το θέμα από οικολογική σκοπιά ήταν αυτή της Μαρίας Βασιλάκου, πρώην αντιδημάρχου της Βιέννης, η οποία υπογράμμισε πώς οι μη κερδοσκοπικοί κατασκευαστές κατέστησαν δυνατή την αντιμετώπιση του προβλήματος των ενοικίων, δημιουργώντας ταυτόχρονα πιο συμπεριληπτικές γειτονιές και δημόσιους χώρους. Σημαντική ήταν, επίσης, η απουσία οργανισμών, συνεταιρισμών και ΜΚΟ. Η παρουσία των Φίλων της Γης και το εργαστήριό τους για την κεντρική περιοχή της Λεμεσού, σαφώς δεν αρκούν για να καλύψουν τον τεράστιο αριθμό θεμάτων που πρέπει να αντιμετωπιστούν για να συνδεθεί το θέμα της οικολογίας με την κοινωνική δικαιοσύνη: χωρίς το δεύτερο, το πρώτο είναι αναπόφευκτα καταδικασμένο να αποτελέσει μέρος μιας επιχείρησης «πράσινου ξεπλύματος». Η τοποθεσία της εκδήλωσης και η απόφαση να διοργανωθεί σε εργάσιμες μέρες εμπόδισαν επίσης την παρουσία της ίδιας της πολιτείας, της οποίας τη συμμετοχή επικαλέστηκαν αρκετές παρεμβάσεις. Τέλος, η θέα από την αποθήκη επέτρεψε να παρατηρηθεί ένα τελευταίο προφανές πρόβλημα: ένα χιλιόμετρο ανατολικά, αγκυροβολημένο στο λιμάνι της Λεμεσού, ήταν αρκετά ορατό ένα στρατιωτικό πλοίο: ο πόλεμος και οι συνέπειές του απλώς αναφέρθηκαν, επιτρέποντας στον Ανδρέα Βύρα, δήμαρχο της Λάρνακας, να κάνει μια γκροτέσκα αναφορά σχετικά με τη δυνατότητα των Κυπρίων φοιτητών να απολαμβάνουν την παραλία ενόσω διεξάγεται ο πόλεμος στο Ισραήλ. Δεν έχει σημασία ότι στον παλαιστινιακό λαό (και στα παιδιά) έχει απαγορευτεί η πρόσβαση στη θάλασσα και ότι τελικά πυροβολούνται όταν το κάνουν. Επιπλέον, πολύ λίγες παρεμβάσεις υπογράμμισαν πόσο επείγουσα είναι η ανάγκη να μετριαστεί η εξάρτηση από τους παραγωγούς ορυκτών καυσίμων, δηλαδή η κατάσταση που βιώνουμε τώρα. Είναι σημαντικό ότι οι περισσότερες αναφορές έγιναν κατά τη διάρκεια της συζήτησης για τις πόλεις-λιμάνια: η παροχή ενέργειας στα πλοία είναι μία από τις δυσκολίες που πρέπει να αντιμετωπιστούν. Οι «ελέφαντες στο δωμάτιο» μετέτρεψαν τη διάσκεψη όχι σε διάλογο, αλλά σε ένα μέσο νομιμοποίησης αποφάσεων που είχαν ήδη ληφθεί. Αν ακτιβιστές, πολίτες, ΜΚΟ, επιστήμονες κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών δεν είναι παρόντες, η απουσία τους αντανακλάται στη γενική συζήτηση για το πώς εξελίσσεται η κοινωνία. Το γεγονός ότι οι διάφορες συζητήσεις δεν ήταν ανοιχτές σε παρεμβάσεις από το κοινό έκανε αυτές τις απουσίες ακόμη πιο ηχηρές. Ωστόσο, το ερώτημα ίσως δεν είναι «ποιος είναι υπεύθυνος για αυτό»: σε αυτό το στάδιο, το ερώτημα είναι μάλλον «πώς είναι δυνατόν να επηρεαστεί η συζήτηση». Χωρίς τέτοια επιρροή, μια διάσκεψη για την οικολογία μοιάζει μάλλον με μια συζήτηση για τη διακυβέρνηση, η οποία καθιστά την κλιματική δικαιοσύνη ένα άσχετο ζήτημα που πρέπει να αναβληθεί. Εστίαση στη Λεμεσό Η πόλη της Λεμεσού αντιμετωπίζει, όπως και το υπόλοιπο της χώρας, ένα σημαντικό πρόβλημα στις μετακινήσεις, το οποίο, σύμφωνα με έρευνα της «Noverna Consulting and Research», αναγκάζει τους Κύπριους οδηγούς να περνούν κατά μέσο όρο 102 λεπτά στο αυτοκίνητό τους κάθε μέρα. Αυτό μπορεί να είναι ένας από τους παράγοντες (φυσικά, όχι ο μόνος) που έκανε την Κύπρο τη χώρα με το υψηλότερο κατά κεφαλήν αποτύπωμα αερίων του θερμοκηπίου στην ΕΕ (στοιχεία 2021-2023). Όσον αφορά τις