18 April 2025

Του Γρηγόρη Ιωάννου Ο Βρετανός κοινωνιολόγος Simon Clarke ήταν ένας από τους πιο σπουδαίους αναλυτές του πώς και γιατί τα καπιταλιστικά συστήματα οδηγούνται σε κρίση. Το έργο του Clarke για τις αντιφάσεις του καπιταλισμού αποτελεί πολύτιμο οδηγό καθώς αντιμετωπίζουμε μια νέα εποχή παγκόσμιας οικονομικής αναταραχής. Ο Simon Clarke ήταν ένας Βρετανός κοινωνιολόγος που συνέβαλε σημαντικά στη μαρξιστική σκέψη και στις εργασιακές σπουδές πριν από τον θάνατό του το 2022. Με τις θεωρητικές και εμπειρικές έρευνές του, έδωσε το παράδειγμα για το πώς να αναλύονται ταυτόχρονα οι εξελίξεις του καπιταλισμού σε διαφορετικά επίπεδα και πώς να τοποθετούνται στην ιστορία.  Τα πιο σημαντικά βιβλία του Clarke, Keynesianism, Monetarism and the Crisis of the State (1988) και Marx’sTheory of Crisis (1994), περιέχουν μια σειρά από βασικές ιδέες για τη δυναμική του καπιταλισμού. Η ξεχωριστή οπτική του για την κριτική της πολιτικής οικονομίας έχει πολλά να προσφέρει καθώς προσπαθούμε να κατανοήσουμε τη σημερινή εποχή της οικονομικής κρίσης και ιδεολογικής αναταραχής.  Οι αντιφάσεις του καπιταλισμού  Για να κατανοήσουμε τον καπιταλισμό, πρέπει να κατανοήσουμε τις εγγενείς αντιφάσεις του, διότι είναι αυτές οι αντιφάσεις που τον διαμορφώνουν ως ένα ολιστικό και δυναμικό σύστημα, ενώ ταυτόχρονα τον καθιστούν ευάλωτο. Σε μακροκοινωνικό επίπεδο, η πιο κρίσιμη αντίφαση για τον Clarke ήταν αυτή «μεταξύ της τάσης του καπιταλισμού να αναπτύσσει απεριόριστα τις δυνάμεις της παραγωγής και της ανάγκης να περιορίσει αυτή την ανάπτυξη μέσα στα όρια της κερδοφορίας».  Αυτό το «όριο της αγοράς» είναι που θέτει τους μεμονωμένους καπιταλιστές σε ανταγωνισμό μεταξύ τους. Η συμπίεση περισσότερης αξίας από την εργασία, η επέκταση της καπιταλιστικής παραγωγής στον χώρο και στον χρόνο και η περαιτέρω ανάπτυξη των δυνάμεων παραγωγής δεν ξεπερνά το εμπόδιο -απλώς το αναπαράγει σε υψηλότερο επίπεδο. Αυτή η τάση υπερπαραγωγής στον καπιταλισμό είναι θεμελιώδης για τις επαναλαμβανόμενες κρίσεις του. Η υπερπαραγωγή είναι τόσο η αιτία όσο και η συνέπεια -είναι η ουσιαστική μορφή του καπιταλιστικού ανταγωνισμού.  Η καπιταλιστική ανάπτυξη λαμβάνει χώρα σε αυτό που η κυρίαρχη τάση των οικονομολόγων αποκαλούν κύκλους άνθησης και ύφεσης. Ωστόσο, μέσω της μαρξιστικής σκέψης μπορούμε να κατανοήσουμε πλήρως όχι μόνο τους μηχανισμούς αυτής της διαδικασίας, αλλά και τις αιτίες και τους κινητήριους μοχλούς της.  Ακολουθώντας τα βήματα του Καρλ Μαρξ, διάφοροι μαρξιστές στοχαστές προσέφεραν διάφορες εξηγήσεις για το πώς ο καπιταλισμός συνέχισε να αναπτύσσεται από κρίση σε κρίση κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα. Οι στοχαστές αυτοί προσδιόρισαν την πτώση του ποσοστού κέρδους, την υποκατανάλωση, και τη δυσαναλογία ως βασικές διαδικασίες που δομούσαν και ταυτόχρονα υπονόμευαν τον καπιταλισμό, καθιστώντας τον έτσι πιο επιρρεπή στην κατάρρευση.  Η πτώση του ποσοστού κέρδους αναφέρεται στο γεγονός ότι, ενώ η απόλυτη μάζα του κέρδους αυξάνεται και διευκολύνει τη συσσώρευση κεφαλαίου, ο ρυθμός με τον οποίο πραγματοποιείται αυτή η διαδικασία μειώνεται ταυτόχρονα. Με άλλα λόγια, η εξαγωγή υπεραξίας δεν μπορεί να συμβαδίσει με την αύξηση της μάζας του κεφαλαίου.  Η υποκατανάλωση αναφέρεται στην αδυναμία της αγοραστικής δύναμης του πληθυσμού να απορροφήσει εξ ολοκλήρου τα παραγόμενα προϊόντα, δημιουργώντας έτσι αποκλίσεις και οικονομικές διαταραχές. Τέλος, η δυσαναλογία αναφέρεται στη μη ισόρροπη ανάπτυξη μεταξύ των περιοχών και των τομέων, που παράγεται από τη μονοπώληση και την άνοδο του χρηματιστηριακού κεφαλαίου, η οποία αυξάνει τη συγκέντρωση του πάγιου κεφαλαίου, εμποδίζοντας την κινητικότητά του μεταξύ των κλάδων παραγωγής.  Ο Clarke εξέτασε κριτικά αυτές τις συζητήσεις, υποστηρίζοντας ότι αυτές οι εξηγήσεις δεν ήταν ασύμβατες μεταξύ τους και ότι όλες εξηγούσαν εν μέρει την εγγενή αστάθεια και την απουσία ισορροπίας στον καπιταλισμό. Ωστόσο, καμία από αυτές δεν ήταν η κύρια κινητήρια δύναμη της κρίσης. Ο βασικός λόγος που καθιστά την κρίση ένα είδος φυσιολογικής κατάστασης στον καπιταλισμό, υποστήριξε ο Clarke, είναι βαθιά ριζωμένος στους βασικούς νόμους της ανταλλαγής εμπορευμάτων, όπως τους εντόπισε ο Μαρξ στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου. Ο διαχωρισμός της αγοράς και της πώλησης στην εμπορευματική παραγωγή και ο διαχωρισμός του χρήματος ως ανεξάρτητης μορφής μέσω της οποίας μπορεί να υπάρξει αξία, καθιστά τη δυνατότητα της κρίσης «εγγενή στην εμπορευματική μορφή». Για τον Clarke, η αντίφαση «μεταξύ της παραγωγής πραγμάτων και της παραγωγής αξίας και της υποταγής της πρώτης στη δεύτερη» δεν μπορεί τελικά να συμφιλιωθεί. Αυτή είναι η βασική αιτία όλων των κρίσεων στον καπιταλισμό.  Το πιο σημαντικό, υποστήριξε ο Clarke, είναι ότι η θεωρία της κρίσης του Μαρξ μάς δείχνει ότι η καπιταλιστική επέκταση μετά την καταστροφή που προκαλούν οι περιοδικές κρίσεις υπερπαραγωγής μόνο προσωρινά επιλύει τα εμπόδια στον δρόμο του καπιταλισμού. Αυτό γίνεται με το κόστος ότι ανοίγει τον δρόμο για μεγαλύτερες, μακρύτερες και πιο καταστροφικές κρίσεις στο μέλλον.  Μια σημαντική συνέπεια αυτής της κατανόησης της κρίσης ως καπιταλιστικού κανόνα είναι ότι, ενώ η κρίση, από μόνη της, μπορεί να είναι αναγκαία συνθήκη για την ανατροπή του καπιταλισμού, δεν είναι επαρκής. Τα «όρια του καπιταλισμού» παράγουν επαναλαμβανόμενες κρίσεις συσσώρευσης που αυξάνονται συνεχώς σε ένταση. Ωστόσο, η ιστορική αλλαγή απαιτεί ιστορική δράση.  Αυτό σημαίνει ότι η κατάργηση του καπιταλισμού δεν μπορεί να συμβεί απλώς και μόνο λόγω της αναποτελεσματικότητας και της δυσλειτουργίας του ως συστήματος. Μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο μέσω του ταξικού πολέμου και της παρέμβασης της εργατικής τάξης. Από τη θεωρία στην ιστορία  Ο καπιταλισμός δεν είναι απλώς ένα οικονομικό σύστημα, αλλά μια ιστορική φάση της ανθρώπινης ανάπτυξης, όπως απέδειξαν ο Μαρξ και ο Φρίντριχ Ένγκελς. Ως τέτοιος, διαμορφώνει όχι μόνο τις παραγωγικές δυνάμεις, αλλά και τις σχέσεις παραγωγής και, κατά συνέπεια, τον τρόπο οργάνωσης των κοινωνιών. Διαμορφώνει επίσης τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τη θέση τους μέσα και πέρα από την παραγωγή και τον τρόπο με τον οποίο αναμένεται να επιτελέσουν τον ρόλο τους.  Το σύγχρονο εθνικό κράτος, και κατά συνέπεια το διεθνές σύστημα, ως η δύναμη που διευκολύνει την καπιταλιστική ανάπτυξη, λειτουργεί όχι μόνο μέσω του εξαναγκασμού, αλλά και μέσω της ιδεολογίας. Οι κρατικές ιδεολογίες είναι φορτωμένες με τις δικές τους αντιφάσεις, γεγονός που είναι και πάλι ένα στοιχείο που τις καθιστά δυναμικές και ταυτόχρονα ευάλωτες στην αμφισβήτηση. Η πρωταρχική αντίφαση στην κρατική ιδεολογία, υποστήριξε ο Clarke, είναι αυτή μεταξύ της ουσίας της κρατικής εξουσίας, ως εξουσίας μιας συγκεκριμένης τάξης, και της μορφής της, ως έκφρασης του γενικού συμφέροντος της κοινωνίας. Η φιλελεύθερη πολιτική θεωρία και η πολιτική οικονομία ήταν οι κύριες ιδεολογικές μορφές μέσω των οποίων η κυριαρχία του κεφαλαίου εξισώθηκε με το γενικό συμφέρον της κοινωνίας σε θεωρητικούς όρους.  Αυτή η φιλελεύθερη τάξη πραγμάτων επικράτησε