✍️Δημήτρης Δημητρίου

Γίνεται, στις μέρες μας, μια μεγάλη εκστρατεία για αντικατάσταση των βενζινοκίνητων/πετρελαιοκίνητων αυτοκινήτων με ηλεκτρικά αυτοκίνητα. Εκ πρώτης όψεως αυτό φαίνεται να προσφέρει θετικά στο οικοσύστημα, αφού θα έχουμε λιγότερη χρήση των ορυκτών καυσίμων που προκαλούν, μεταξύ άλλων, και τους βλαβερούς ρύπους στην ατμόσφαιρα. H βασική πρώτη ύλη για την κατασκευή της μπαταρίας που αποθηκεύει την ηλεκτρική ενέργεια και που χρησιμοποιείται για την ηλεκτροκίνηση ενός αυτοκινήτου είναι το λίθιο (Li) . Η κατακόρυφη αύξηση της ζήτησης σε λίθιο οδήγησε μέσα σε έναν μόνο χρόνο στην αύξηση της τιμής του κατά 500%, μια αύξηση που μετακυλήθηκε στις λιανικές τιμές των ηλεκτρικών αυτοκινήτων με τις γνωστές αρνητικές συνέπειες στις τσέπες των καταναλωτών.

Το λίθιο κυρίως συλλέγεται μέσω εξάτμισης στις ξηρές αλυκές της Atacama στα βόρεια της Χιλής και της Αργεντινής και στα νότια μέρη της Βολιβίας. Η περιοχή αυτή έχει τεράστια γεωπολιτική αξία, καθώς συγκεντρώνει  τα μεγαλύτερα παγκόσμια αποθέματα αλλά και τη μεγαλύτερη παραγωγή λιθίου παγκοσμίως. Περιοχές με μικρότερες (αλλά σημαντικές) ποσότητες λιθίου βρίσκονται στην Πορτογαλία και Σερβία, όπου βλέπουμε έντονες αντιδράσεις, κυρίως από τις τοπικές κοινωνίες, ενάντια στην εξόρυξή του. Η εξαγωγή λιθίου υποβαθμίζει αναπόφευκτα το έδαφος και εντείνει την έλλειψη νερού και την απώλεια βιοποικιλότητας, ενώ παράλληλα είναι επιβλαβής για τις λειτουργίες του οικοσυστήματος συμβάλλοντας έτσι στην υπερθέρμανση του πλανήτη. Οι αλυκές λιθίου βρίσκονται κατά κανόνα σε άνυδρες περιοχές. Σε αυτά τα μέρη η πρόσβαση στο νερό είναι κλειδί για τη διαβίωση-επιβίωση των τοπικών κοινωνιών και για τη διατήρηση της ελάχιστης τοπικής χλωρίδας και πανίδας. Περίπου 2.2 εκατομμύρια λίτρα νερού χρειάζονται για να παραχθεί ένας τόνος λιθίου, με αποτέλεσμα να προκαλούνται συγκρούσεις που σχετίζονται με την πρόσβαση στο νερό από τις τοπικές κοινότητες. Μπορεί η η παραγωγή λιθίου να μην απαιτεί πόσιμο νερό, εντούτοις η εξόρυξη «αλμυρού νερού» είναι δυνατό να μειώσει τη στάθμη στα υπόγεια ύδατα οδηγώντας σε εισροή γλυκού νερού στις ερήμους αλατιού. 

Λίθιο και Ιμπεριαλισμός

Η μεγάλη ζήτηση σε λίθιο έδωσε το έναυσμα σε υπερδυνάμεις όπως οι ΗΠΑ να συμπεριφέρονται ωμά και αλαζονικά απειλώντας με πραξικοπήματα και επεμβάσεις τις χώρες που διαθέτουν μεγάλα κοιτάσματα λιθίου. Χαρακτηριστική είναι η απάντηση του Ε. Μάσκ στην πρόθεση της σοσιαλιστικής κυβέρνησης της Βολιβίας να σταματήσει την εξόρυξη του λιθίου από περιοχές που κινδυνεύουν με οικολογική καταστροφή: «Θα υποκινούμε πραξικόπημα εκεί και όπου θέλουμε… χωνέψετέ το». Η στροφή προς νέους φυσικούς πόρους για σκοπούς πράσινης ανάπτυξης δημιουργεί, με λίγα λόγια, ένα νέο πεδίο ιμπεριαλιστικών επεμβάσεων και αποικισμού σε τρίτες χώρες.

Το λίθιο και οι νέες τεχνολογίες βοήθησαν να αναδειχθεί στην κοινωνία ένα νέο κυρίαρχο αφήγημα:όλα μας τα προβλήματα θα λυθούν με τη χρήση του ιδιωτικού ηλεκτρικού αυτοκινήτου. Αυτό όμως αποτελεί τη μισή αλήθεια. Πράγματι, το ηλεκτρικό αυτοκίνητο υπερτερεί στον στόχο της μείωσης των βλαβερών ρύπων σε σχέση με το ιδιωτικό αυτοκίνητο που κινείται με ορυκτά καύσιμα, αλλά η σύγκριση δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο σ’ αυτούς τους δύο τύπους μεταφοράς. Πέρα από την υπερεκμετάλλευση των φυσικών πόρων για την κατασκευή ιδιωτικών οχημάτων, η χρήση του ηλεκτρικού αυτοκινήτου θα πρέπει να μπει στο μικροσκόπιο για να δούμε κατά πόσο είναι περιβαλλοντικά πιο φιλικό σε σχέση με τη χρήση Μέσων Μαζικής Μεταφοράς(ΜΜΜ) όπως λεωφορεία, τρένα, τραμ. 

Πιστεύω ότι η παράθεση κάποιων συγκριτικών στοιχείων θα συμβάλει στην κατανόηση των μεγεθών του προβλήματος. Στο διάγραμμα που ακολουθεί γίνεται μια σύγκριση του αποτυπώματος των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακος CO₂ μεταξύ διαφόρων τύπων μεταφοράς για κάθε επιβάτη ανά χιλιόμετρο (CARBON FOOTPRINT OF TRAVEL PER KILOMETER 2018): το διάγραμμα αποτελεί μέρος μιας μεγάλης μελέτης της οργάνωσης Global Change Data Lab και βασίστηκε πάνω στις παραμέτρους που ετοίμασε το Τμήμα Στρατηγικής για Επιχειρήσεις, Ενέργεια και Βιομηχανία του Ηνωμένου Βασιλείου το 2018 («Εκπομπές αερίων θερμοκηπίου για το 2018», Έκδοση 2019). Εδώ θα πρέπει να διευκρινιστεί ότι, παρά το γεγονός ότι το ηλεκτρικό αυτοκίνητο εκπέμπει μηδέν ρύπους, εντούτοις στην πιο πάνω μελέτη συμπεριλαμβάνονται κάποιοι «συντελεστές μετατροπής» που αποτελούνται από τρία διαφορετικά Πεδία Εφαρμογής: Το Πεδίο 1 περιλαμβάνει άμεσες εκπομπές ρύπων που έχουν να κάνουν με όλη τη διαδικασία παραγωγής του ηλεκτρικού αυτοκινήτου (από το εργοστάσιο μέχρι τα σημεία πώλησης). Να σημειωθεί ότι η παραγωγή ηλεκτρικού αυτοκινήτου εκπέμπει περισσότερους ρύπους CO₂ ένεκα της διαδικασίας παραγωγής των μπαταριών. Το Πεδίο 2 αφορά στις εκπομπές ρύπων από την παραγωγή της ηλεκτρικής ενέργειας που τροφοδοτεί τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα. Για παράδειγμα, αν ο ηλεκτρισμός παράγεται από γεννήτριες που χρησιμοποιούν μαζούτ χρησιμοποιείται ένας συντελεστής προσαρμογής για να υπολογιστεί το μέσο μερίδιο των εκπομπών αερίου από τη χρήση του ηλεκτρικού αυτοκινήτου ανά χιλιόμετρο ανά επιβάτη. Το Πεδίο 3 αφορά σε όλες τις έμμεσες εκπομπές από τη χρήση του ηλεκτρικού αυτοκινήτου (π.χ., χρήση κλιματιστικού, θέρμανσης κ.λπ.) μέχρι την ολοκλήρωση του κύκλου ζωής του, καθώς και τις διαδικασίες ανακύκλωσης των μπαταριών. Στο διάγραμμα προκύπτουν πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία – έγινε προσπάθεια από τον γράφοντα να περιληφθούν τα μέσα συγκοινωνίας που πιθανόν να ενδιαφέρουν την Κύπρο τόσο στο παρόν όσο και στο μέλλον, και λήφθηκαν υπόψη οι ιδιαιτερότητες που προκύπτουν επειδή πρόκειται για μια μικρή νησιώτικη χώρα. Επίσης, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι στο ΗΒ, όπου έγινε η έρευνα, ένα μέρος της παραγωγής της ηλεκτρικής ενέργειας παράγεται από πυρηνικούς σταθμούς. Λαμβάνοντας υπόψη αυτό το δεδομένο καταλήγουμε στο λογικό συμπέρασμα ότι οι ρύποι στην Κύπρο από την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας είναι πολύ μεγαλύτεροι. 

Πριν να σχολιάσουμε το διάγραμμα θα πρέπει επίσης να διευκρινιστούν και τα εξής :

Για βενζινοκίνητα:

1. Μικρό αυτοκίνητο σημαίνει με όρους ιπποδύναμης λιγότερο από 14 hp
2. Μεσαίο αυτοκίνητο σημαίνει με όρους ιπποδύναμης μεταξύ 14 – 20 hp.

Για ντίζελ μηχανές: 

Α. Μικρό αυτοκίνητο σημαίνει με όρους ιπποδύναμης λιγότερο από 17 hp

Β. Μεσαίο αυτοκίνητο σημαίνει με όρους ιπποδύναμης μεταξύ 17 – 20 hp.

Bus είναι το μεγάλο υπερυψωμένο λεωφορείο με πιο αναπαυτικές συνθήκες για τους επιβάτες, που χρησιμοποιείται συνήθως για μεγάλες αποστάσεις εκτός πόλης.

Αυτές οι κατηγοριοποιήσεις αναφέρονται στην έκθεση «Εκπομπές αερίων θερμοκηπίου για το 2018» όπως αναφέρθηκε πιο πάνω. 

Συμπεράσματα διαγράμματος:

1. Ακόμα και το πιο μικρό ηλεκτρικό αυτοκίνητο εκπέμπει περισσότερους ρύπους (ανά χιλιόμετρο ανά επιβάτη) από ένα τρένο χαμηλής ισχύος ή από τα τραμ που χρησιμοποιούνται ευρέως στις μεγαλουπόλεις. 
2. Ένα υβριδικό αυτοκίνητο μεσαίας ιπποδύναμης εκπέμπει περισσότερους ρύπους από ένα λεωφορείο.
3. Ένα μεσαίο αυτοκίνητο που χρησιμοποιεί βενζίνη θεωρείται ο πρωταθλητής των ρύπων, με σχεδόν διπλάσιους από το λεωφορείο και 5.5 φορές περισσότερους από ένα τραμ η ένα τρένο χαμηλής ισχύος.

Τι θα γίνει με τα παλιά ηλεκτρικά; 

Η απόρριψη των παλιών μπαταριών καθώς και οι χώροι, οι διαδικασίες και η εφαρμογή νέας τεχνολογίας για ανακύκλωση είναι προβλήματα που θα τα βρει μπροστά της η κοινωνία τα επόμενα χρόνια. Σκεφτήκαμε πώς θα διαχειριστούμε ως κοινωνία μισό τόνο μπαταρίες από λίθιο (με μέση διάρκεια ζωής τα 10 χρόνια) κάθε φορά που το αυτοκίνητό μας χρειάζεται καινούργιες; Ποιες οι επιπτώσεις πάνω στην υγεία των πολιτών από τις διαδικασίες ανακύκλωσης και διάσπασης των διαφόρων μετάλλων που αποτελούν την μπαταρία; Είναι η σημερινή τεχνολογία ικανή να προσφέρει αποτελεσματικές λύσεις στις διαδικασίες ανακύκλωσης; 

Προγραμματισμός και Λύσεις για μια ολική Κύπρο 

Βασική προϋπόθεση για μια σοβαρή και πειστική συγκοινωνιακή πολιτική είναι ο καταρτισμός ενός μακροπρόθεσμου κεντρικού σχεδιασμού (Master Plan) για όλα τα φάσματα του συγκοινωνιακού με σαφή χρονοδιαγράμματα υλοποίησης. Η κοινωνία θα πρέπει να παλέψει για να πετύχει τον στόχο ενός αποτελεσματικού δικτύου Δημόσιων ΜΜΜ το οποίο να καθοδηγείται από περιβαλλοντικές ευαισθησίες. Οι αντιδράσεις αναμένεται να είναι πολύ μεγάλες και θεωρείται βέβαιο ότι μεγαλοσυμφέροντα θα χρησιμοποιήσουν όλες τις διασυνδέσεις που ήδη έχουν με τα κέντρα εξουσίας για να ματαιώσουν την όλη προσπάθεια (δεν είναι καθόλου τυχαίο που εισαγωγείς αυτοκινήτων είτε υπουργοποιήθηκαν στο πόστο του Υπουργείου Οικονομικών, είτε έχουν πολύ στενές οικονομικές ή/και κομματικές ή/και οικογενειακές σχέσεις με τα κέντρα εξουσίας). 

Επιβάλλεται η κοινωνία να καταφέρει να κερδίσει το στοίχημα των δημόσιων ΜΜΜ αντιμετωπίζοντας αποτελεσματικά τις αντιδράσεις από τους εμπόρους των ιδιωτικών αυτοκινήτων και τα διάφορα συμφέροντα που εξυπηρετούνται από τη χρήση του ιδιωτικού αυτοκινήτου. Από πλευράς καταναλωτών, η προτίμηση στα ΜΜΜ είναι μια μακρόπνοη διαδικασία στην οποία θα πρέπει να εισαχθεί μια νέα κουλτούρα. Το ιδιωτικό αυτοκίνητο δεν θα καταργηθεί εντελώς. Η προσπάθεια είναι να περιοριστεί η χρήση του στο ελάχιστο ή στο απόλυτα αναγκαίο. Όταν αρχίσουν να διαφαίνονται τα αποτελέσματα των δημόσιων επενδύσεων πάνω σ’ ένα σύγχρονο και αποτελεσματικό δίκτυο ΜΜΜ στη βάση ενός master plan, η χρήση ιδιωτικού αυτοκινήτου θα γίνεται σταδιακά ασύμφορη με το άμεσο και έμμεσο όφελος να είναι πολύ μικρότερο από το κόστος που θα προκύπτει από την αλόγιστη χρήση του. Πέρα από τα ανεπαρκή μέτρα που βλέπουμε να λαμβάνονται ή που βρίσκονται στο στάδιο του σχεδιασμού εδώ και δεκαετίες και που είναι λίγο ή πολύ γνωστά σε όλους, θεωρώ ότι θα πρέπει να τονιστούν δύο κρίσιμης σημασίας μέτρα: 

1. Δημιουργία ενός ολοκληρωμένου δικτύου ποδηλατοδρόμων μέσα και περιμετρικά των πόλεων και σημαντική χορηγία για την αγορά ηλεκτρικού ποδηλάτου.
2. Στον καθορισμό των κομίστρων στις δημόσιες συγκοινωνίες να μην κυριαρχούν λογικές μεγιστοποίησης κερδών. Το κόμιστρο στα ΜΜΜ θα πρέπει να είναι τόσο χαμηλό όσο χρειάζεται για να μπορεί να τα χρησιμοποιεί ένας εργαζόμενος που αμείβεται με τον κατώτατο μισθό. Δεν είναι καθόλου τυχαίο που χώρες όπως το Λουξεμβούργο και η Μάλτα, καθώς και ένας αριθμός πόλεων στο Βέλγιο, τη Γαλλία, τη Δανία, την Εσθονία κ.α. έχουν καθιερώσει δωρεάν μετακίνηση με τα δημόσια μέσα μεταφοράς, σε μια προσπάθεια αφενός να ανακουφιστεί ο πολίτης από τις αυξανόμενες τιμές της βενζίνης-πετρελαίου και αφετέρου να συμβάλουν στη μείωση των εκπομπών βλαβερών αερίων στην ατμόσφαιρα. 

Περιβαλλοντικά φιλικά ΜΜΜ για μια ολική Κύπρο 

Κυκλοφοριακό πρόβλημα δεν παρατηρείται μόνο στις περιοχές που ελέγχονται από την Κυπριακή Δημοκρατία. Στην κατεχόμενη βόρεια Κύπρο το πρόβλημα του οδικού χάους είναι, πιστεύω, χειρότερο. Μία επίσκεψη στη Λευκωσία ή στην Κερύνεια θα πείσει του λόγου το αληθές. Οι δημόσιες συγκοινωνίες με ηλεκτροφόρα ή χαμηλών ρύπων MMM και ο επανασχεδιασμός των οδικών έργων υποδομής θα δώσει κάποιες ανάσες. Η εξασφάλιση των αναγκαίων κονδυλίων από την ΕΕ πρέπει να τύχει της έγκρισης και της προώθησης της ίδιας της Κυπριακής Δημοκρατίας, μέσα από μελέτες που θα εκπονηθούν από αρμόδια μεικτή Τεχνική Επιτροπή που θα πρέπει να συσταθεί. Αφορά την υγεία όλων των Κυπρίων και από τις δύο πλευρές του συρματοπλέγματος, αφού η μόλυνση του αέρα δεν λογαριάζει ανθρώπινα σύνορα ή οδοφράγματα. Για να γίνει αυτό κατορθωτό, θα πρέπει να κυριαρχήσουν προτεραιότητες και αντιλήψεις με λιγότερο εθνικισμό και περισσότερη περιβαλλοντική ευαισθησία και αγάπη για μια ολική Κύπρο. 

Συμπερασματικά, το ηλεκτρικό αυτοκίνητο μπορεί να μην είναι τόσο ρυπογόνο όσο αυτό που χρησιμοποιεί ορυκτά καύσιμα, αλλά η αλόγιστη χρήση του θα έχει συνέπειες στο οικοσύστημα. Η πράσινη ανάπτυξη στον καπιταλισμό μετατρέπεται σε ένα εύηχο σύνθημα χωρίς αντίκρισμα, αν θεωρηθεί ως ακόμη ένα μέσο προς τον τελικό στόχο της αύξησης των κερδών. Στο όνομα της πράσινης ανάπτυξης θα συνεχίζεται η κατασκευή της κουλτούρας του υπερκαταναλωτισμού: Αρχικά για ένα προσιτό ηλεκτρικό αυτοκίνητο, μετέπειτα για ένα μεγαλύτερο, πιο ύστερα για ένα άλλο με ελαφρώς νέες καινοτόμες τεχνολογίες για να εξιτάρει την ανάγκη αντικατάστασης αυτού που ήδη έχουμε με το τεχνολογικά πιο «αναβαθμισμένο». Με αυτό τον τρόπο θα συνεχίσουν να συντηρούνται διαδικασίες που καταστρέφουν το οικοσύστημα, αφού τα αυτοκίνητα δεν είναι μόνο λίθιο αλλά είναι και μέταλλο, και πλαστικό, και καουτσούκ και polyester.